Tekst: Johan Faber

Bij het onderzoek naar en de behandeling van trauma is ‘morele verwonding’ een relatief onderbelichte categorie – misschien wel omdat er niet altijd een duidelijk onderscheid is tussen ‘daders’ en ‘slachtoffers’ zoals bij, zeg, kindermisbruik. “Bij morele verwonding heeft het trauma te maken met het overschrijden van morele grenzen,” zegt Simone de la Rie, klinisch psycholoog, psychotherapeut en specialist op het gebied van morele verwonding. “Dat kan bijvoorbeeld voorkomen in oorlogssituaties waarin mensen zelf morele grenzen hebben overschreden, of geconfronteerd zijn geweest met een moreel dilemma waarbij ze moesten kiezen tussen twee kwaden. Daar kun je nadien enorme gewetenswroeging over krijgen.”

Morele dilemma’s

De la Rie heeft zelf veel gewerkt met vluchtelingen die in extreme, moreel ambivalente omstandigheden moeilijke keuzes moesten maken. “Ga je in een oorlogssituatie iemand anders helpen, of kies je voor je eigen veiligheid en die van je gezin? Dat is een grote beslissing die mensen vaak heel snel en onder grote druk moeten nemen. Maar zulke dilemma’s kunnen ook dichter bij huis voorkomen. Grijp je in als je ziet dat iemand op straat in elkaar wordt geslagen? Of loop je weg omdat je bang bent dat jij dan zelf aan de beurt komt? En ook binnen de context van een gezin is morele verwonding mogelijk, bijvoorbeeld als je er als kind getuige van bent dat een jonger broertje of zusje door een ouder wordt mishandeld. Mensen kunnen zich nog jaren later enorm schuldig voelen dat ze toen niets durfden te zeggen of doen, en kunnen daar heel negatieve conclusies uit trekken over zichzelf.”

Het is belangrijk om te benadrukken dat morele verwonding géén stoornis is zoals bijvoorbeeld PTSS, aldus De la Rie. “Het is in wezen heel normaal dat je naderhand gewetensvragen krijgt als je bepaalde dingen hebt gezien of gedaan waarbij jouw morele grenzen zijn overschreden, dus in die zin verschilt het van de verschijnselen die je ziet bij posttraumatische stress. Maar PTSS kan natuurlijk wel samengaan met morele verwonding, dat wil zeggen met gewetenswroeging en gevoelens van schaamte en schuld.”

Extreme omstandigheden

De impact van morele verwonding door trauma kan hoe dan ook enorm zijn, weet De la Rie, die op 27 maart as zal spreken op het Jaarcongres Trauma bij Kinderen in Utrecht. “Ik heb mensen behandeld die uit oorlogsgebieden kwamen waar ze als kindsoldaat werden ingezet. Die werden gedwongen om onder extreme omstandigheden verschrikkelijke dingen te doen, terwijl hun eigen morele ontwikkeling nog in volle gang was. Dat kan natuurlijk grote gevolgen hebben voor de manier waarop je naar jezelf en naar de wereld om je heen kijkt.”

Nu hebben de meeste mensen in hun leven wel eens voor morele uitdagingen gestaan, of bepaalde ervaringen gehad waar ze later spijt of schaamte over voelden. Met andere woorden: we lopen allemaal in de loop der jaren wel wat krasjes en deukjes op, en schuldgevoelens over bepaalde zaken horen bij het leven. We spreken pas van morele verwonding als je zodanig wordt verteerd door gevoelens van wroeging en schaamte dat je functioneren ernstig wordt belemmerd, zegt De la Rie. In dat soort gevallen kan het heilzaam zijn om er ook professionele aandacht aan te geven.

Signaal

Hoe kunnen behandelaren morele verwonding herkennen? Het ligt immers voor de hand dat mensen bij wie dit speelt niet direct open en eerlijk zijn over hun gevoelens. “Een signaal is vaak dat cliënten wat terughoudend zijn om te praten over bepaalde ervaringen,” zegt De la Rie. “Maar ze kunnen bijvoorbeeld ook ervaringen benoemen waarvan jij als behandelaar kunt vermoeden dat er een moreel dilemma in het spel was. Zonder meteen door te vragen probeer ik dan eerst uit te leggen dat het vaker voorkomt dat in gevaarlijke situaties morele waarden worden overschreden; dat mensen soms in ingewikkelde situaties voor ingewikkelde keuzes worden gesteld. Vervolgens vraag ik de cliënt of dat bij hem of haar ook het geval was. Als een cliënt begrijpt dat het vaker voorkomt, dat ze niet alleen zijn met hun gevoelens van schuld en schaamte, kunnen ze wellicht gaan praten over hun dilemma’s. Maar soms duurt het gewoon een tijdje voordat ze hun schroom kunnen overwinnen, en komt het pas gaandeweg de behandeling naar boven.”

Zeker in extreme gevallen is het natuurlijk de vraag of een morele verwonding zogezegd kan ‘helen’. Kunnen mensen die bijvoorbeeld als kindsoldaat zijn ingezet ooit over hun schuldgevoelens heen stappen, of zullen ze er mee moeten leren leven? “Je kunt de gebeurtenissen natuurlijk nooit meer ongedaan maken,” zegt De la Rie. “Maar met traumatherapie, waarbij je aandacht besteed aan de morele emoties, kun je wel de klachten verminderen. Je wilt de angst rond het trauma wegnemen, maar ook specifiek inzoomen op die schuldgevoelens, waardoor je zelfbeeld van de cliënt kunt verbeteren.”

Ontwikkeling

Mede omdat morele verwonding vaak al op jonge leeftijd plaatsvindt, is het zo belangrijk dat er specifieke aandacht aan wordt besteed op het Jaarcongres Trauma bij Kinderen, denkt De la Rie. “Cliënten die ik behandel voor morele verwonding zijn meestal volwassenen: veteranen, vluchtelingen, enzovoorts. Maar tegelijkertijd weten we dat veel van die mensen als kind al die traumatische ervaringen hebben gehad. Wat voor invloed heeft dat op de morele ontwikkeling en op het zelfbeeld van een kind? Er is denk ik nog veel meer aandacht nodig voor de gevolgen van morele verwonding op de ontwikkeling van kinderen en jeugdigen. Want je hoeft niet je leven lang te lijden onder iets wat je als kind hebt meegemaakt.”

Simone de la Rie zal spreken op het Jaarcongres Trauma bij Kinderen, op 27 maart 2026 in Utrecht

Over Simone